“Lòng người là dối trá hơn mọi sự, và vô phương cứu chữa, ai có thể hiểu nổi nó?”

Một trong những tiểu thuyết nổi tiếng nhất của Dostoevsky, và có lẽ cũng là điểm khởi đầu cho nhiều chủ đề mà về sau ông mới thực sự khai mở, Ghi chép dưới lòng đất được xem là tác phẩm đã đưa tên tuổi của chủ nghĩa Hiện sinh lên hàng kinh điển.

Về mặt cấu trúc, câu chuyện được chia thành hai phần riêng biệt: phần đầu là tập hợp những suy tưởng về hiện thực đương thời cũng như những gì được xem là triết học của châu Âu thế kỷ XIX; phần sau kể câu chuyện về chính nhân vật “Người dưới lòng đất”. Những lời độc thoại chân thành, táo bạo, thậm chí có phần liều lĩnh của một con người bị cô lập, dẫu vậy vẫn cộng hưởng sâu sắc với tinh thần cốt lõi của chủ nghĩa Hiện sinh - một trong những hệ tư tưởng sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, đặc biệt như một sự biện minh cho tính ích kỷ uể oải của chính chúng ta.

Nửa đầu của cuốn tiểu thuyết gần như là một lời thú tội, chỉ gồm hết trang này sang trang khác những dòng suy tưởng thuần túy về con người như một sinh vật, và về bản tính của chúng ta trong việc “phá hỏng” mọi thứ. Tác phẩm mạnh dạn khẳng định rằng: “Con người có thể được định nghĩa bằng hai từ: một sinh vật đứng trên hai chân và vô ơn.” Điều hấp dẫn nằm ở cách nó lập luận cho mệnh đề ấy. Đó không phải là kiểu lập luận khoa học hay triết học theo mô thức “nếu A thì B, nên C”, mà là những đoạn văn trực tiếp kể cho chúng ta cách cảm xúc vận hành, và cách chúng ta để mặc chúng trở thành một phần của bản thân mà không hề thực sự nhận ra.

Đây là một sự lột trần bản ngã, một giả định về sự thành thật với chính mình, rất giống với một lời thú tội; hoàn toàn đối lập với những người có thể tranh luận hàng giờ, hàng ngày rằng những cảm xúc “ác ý” của chúng ta chỉ là ảo tưởng của một tâm trí không hiểu điều gì mới là lợi ích tốt nhất cho chính nó. Chúng ta bị buộc phải trực diện với câu hỏi mà Người dưới lòng đất đặt ra như một câu hỏi hướng thẳng vào bản thân mình, và đó chính là bản chất của cái gọi là “Lòng đất”.

“Lòng đất” kỳ vĩ ấy - bản thân nó như một sinh vật bò bằng cả bốn chân, lại còn mặc váy chỉ để chọc tức bữa tiệc chỉ chấp nhận những bộ com-lê, được khắc họa rõ nét qua hàng loạt biểu hiện đầy phi lý và khó nắm bắt của cái tôi, xen lẫn những khoảnh khắc nhỏ bé nhưng mang tính quyết định trong đời người. Chúng ta luôn chịu ảnh hưởng của nó một cách vô thức, và dường như cũng luôn được định sẵn sẽ rơi vào nó ngay khi muốn trốn chạy. Đó là khi ta tự giam mình trong thiên đường riêng dưới lòng đất, sâu đến mức không còn nhìn thấy gì ngoài những cơn cắn rứt của lương tâm đang chờ để gián tiếp chứng kiến sự hủy diệt của chính mình - về thể xác thì đau đớn như dòng nước máy không ngừng xối vào mặt, còn về tinh thần thì ghê tởm và nhục nhã; một cảnh tượng đáng kinh tởm ngay cả dưới ánh nhìn của thứ phán xét vốn đã méo mó, để rồi cuối cùng chỉ sinh ra một sinh vật còn đáng ghê tởm hơn nữa.

Tuy nhiên, cái nhìn ai oán, khủng khiếp và không chút kiêng dè ấy không phải là góc nhìn duy nhất mà cuốn tiểu thuyết mang lại. Sang nửa sau, người đọc gần như có thể thấp thoáng nhận ra một vẻ đẹp mơ hồ giữa tất cả sự hỗn loạn - hoặc ít nhất, cách nói thông thường sẽ mô tả nó như vậy. Người kể chuyện tiếp tục thao thao bất tuyệt, kể về lòng ghen tị của mình trong một tuổi thơ đầy tủi nhục, và về cách mọi thứ đã ảnh hưởng đến ông khi trưởng thành. Cá nhân tôi vốn muốn dùng từ “không thuyết phục” ở đây, nhưng có lẽ một cách diễn đạt quen thuộc khác sẽ phù hợp hơn để mô tả cách ông nhìn nhận chính mình: “Lòng người là dối trá hơn mọi sự, và vô phương cứu chữa, ai có thể hiểu nổi nó?” Câu ấy quả thực rất thích hợp.

Trái tim của ông đầy rẫy sự giả dối, thứ không ngừng kéo ông vào trạng thái lưng chừng giữa điều ông thực sự mong muốn và điều ông chỉ cảm thấy cay cú vì không đạt được (và đó cũng là lý do phần đầu của cuốn tiểu thuyết tồn tại như một sự biện minh cho trạng thái ấy). Nó dường như biết mình muốn gì, nhưng lại hoàn toàn không chắc chắn về chính sự chắc chắn trong phán đoán của mình, luôn bị kéo về vô số viễn cảnh sống động khác nhau. Điều đó khiến người kể chuyện phấn khích; ta gần như thấy ông thực sự kích động về mặt thể xác, để mặc mình rơi vào cơn cuồng loạn và rồi vắt kiệt chính hơi thở của mình chỉ vì những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong vô vàn điều khiến ông bận lòng mỗi ngày.

Thế nhưng ông lại không thể hành động, bởi trong ông tồn tại một cái tôi vừa muốn làm, vừa không muốn làm. Ngay cả khi cuối cùng ông cũng chọn một phía, thì cuộc giằng xé trước đó đã làm tiêu tan mọi khả năng mang lại sự thỏa mãn hay ý nghĩa mà hành động ấy lẽ ra có thể đem đến. Cuốn tiểu thuyết đặc biệt xuất sắc ở những phân đoạn này, khi luôn cho người đọc thấy trạng thái tinh thần rất cụ thể của ông trong từng hồi tưởng sống động; sự giằng xé ấy đã ăn sâu đến mức ám ảnh cả những giấc ngủ của Người dưới lòng đất. Ông vẽ nên trước mắt chúng ta một đời sống nội tâm phong phú để khám phá và chiêm nghiệm, và chính trong sự bộc lộ ấy, ta bắt gặp cái phi lý của sự tồn tại của chính mình - điều mà có lẽ từ lâu ta vẫn sợ phải đối diện - cái phi lý trong hành động của bản thân cũng như của người khác: chính là “Lòng đất”.

Notes from the Underground

One of Dostoevsky’s most famous novels and perhaps the starting point of many of the themes he later truly unraveled, Notes from the Underground is the hailed claim to fame of Existentialism.

Structurally, the story is divided into two distinct phases: a collection of thoughts on present matters and what is considered to be the philosophy of 19th-century Europe, followed by the story of the titular Underground Man. The genuine, brazen, and perhaps pluckish rambling of an isolated man nevertheless wholeheartedly resonates with the core of Existentialism, one of the core philosophies which will continue to flourish, especially as justification for our own languid selfishness.

The novel is quite much like a confession in the first half, consisting solely of endless pages of pure thought regarding humans as creatures and of our nature to ‘ruin’ everything. It boldly claims, ‘Man can be defined by 2 words: A creature that stands on two legs and is ungrateful,’ while holding such a fascinating way to argue for it. One that does not lie within scientific or philosophical if A then B so C, but a straight paragraph telling us about how our feelings work and how we let them become a part of us without us being truly aware. This is a stripped-down and assumes an honesty to ourselves, also much like a confession, opposite to those who could argue for hours and days about how our ‘malevolent’ feelings are mere illusions of a mind that does not know its best interest. We are forced to truly confront the question posed by the man as one that relates to our very own self, and that is the essence of the ‘Underground’. The magnificent underground, itself a creature that stands on all fours and wears a dress to spite the party that only wants suits, is clearly illustrated through a very nonsensical series of puzzling expressions of the self alongside small, yet decisive moments of our life.

We are always subconsciously influenced by it, and somewhat always destined to fall into it the moment we want to hide. To seclude ourselves in our own paradise deep underground, deep in some place where nothing can be seen beside our pang of conscience waiting to vicariously experience our own demise, physically as painful as tap water flowing to your face but mentally abhorrent and degrading, and a revolting sight even for unsightly judgment that concludes in an even more abhorrent creature. Such a bemoaning, terrible, unscrupulous view, though, is not the only view there is in the novel. In the second half, one can almost see a vague kind of beauty amidst all the chaos, or at least that’s how the colloquial term would describe it. The narrator tolls on and on, reciting stories about his jealousy during a much more pitiful childhood and of how everything affects him as he grows up.

While I personally would’ve loved to use the word ‘unconvincing’ here, another colloquial expression would probably be more fitting to describe how he views himself. ‘The heart is deceitful above all things, and desperately sick; who can understand it?’ shall fit. His heart is filled with shame that constantly pulls him to a state of half-truth between what he wants and what he merely feels spiteful for (hence the existence of the first part of the novel to justify this act).

It must know what it wants yet is certainly uncertain about the certainty of its own judgment, always being pulled in by so many vivid scenarios. It excites the narrator; he can be seen visibly getting physically worked up over it, letting himself go into a frenzy and consequently exhausting his own lungs over the most minute of details regarding what bothers him every day. Yet he will be unable to act, for he has within him a self that both wants and does not want to do this. Even if he chooses one eventually, the struggle has already nulled the act of any possible gratification or meaning it could’ve given him. The novel is very good in these scenes, always letting us know his specific mental state as he recalls them vividly, the struggle ingrained so deep as to haunt even the sleep of the Underground Man.

He paints us this rich inner life for us to explore and see, and in such an expression we find the absurdity of our own existence that we perhaps have been afraid to face, the absurdity of our own actions and of others, the ‘Underground’.